Nếu Mỹ không can dự nhiều hơn ở châu Á, thông qua việc tái đảm nhiệm vai trò lãnh đạo APEC và những thể chế xuyên Thái Bình Dương khác, Trung Quốc chắc chắn sẽ nổi lên để làm bá chủ khu vực, điều sẽ gây phương hại cho lợi ích quốc gia của Mỹ và phần còn lại của châu Á…
Ý tưởng về một khu vực tự do thương mại xuyên Thái Bình Dương đã xuất hiện cách đây hai thập kỷ, nhưng chỉ trở thành hiện thực khi Hiệp định đối tác kinh tế chiến lược xuyên Thái Bình Dương giữa bốn nước Brunei, Chile, New Zealand và Singapore (TPSEP) được ký kết năm 2005 và có hiệu lực một năm sau đó.
Hiệp định đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP - Trans Pacific Partnership) chính là sự mở rộng, với sự tham gia của Úc, Peru, Việt Nam, và đặc biệt là Mỹ, trên cơ sở những thoả thuận đã đạt được của TPSEP.
Việc Mỹ tích cực tham gia vòng đàm phán đầu tiên của Hiệp định đối tác xuyên Thái Bình Dương (ngày 15 -19/03/2010) tại Melbourne (Australia) xuất phát từ các lý do sau:
Thứ nhất, Mỹ coi TPP là phương tiện để thúc đẩy các lợi ích tại châu Á.
Từ trước tới nay, Mỹ có bốn khu vực đối tác trao đổi thương mại chính: Bắc Mỹ - Mỹ Latinh, Mỹ - châu Âu (còn gọi là quan hệ xuyên Đại Tây Dương), Trung Đông - châu Phi và châu Á - Thái Bình Dương. Kể từ cuộc chiến giành giật Phillipines với Tây Ban Nha năm 1898, Mỹ đã tiến hành 5 cuộc chiến tại châu Á - Thái Bình Dương.
Cựu Tổng thống G.Bush và đương kim Bộ trưởng Quốc phòng Robert Gate không ít lần tuyên bố "Mỹ là một quốc gia Thái Bình Dương" và khẳng định "Mỹ có sự cam kết mạnh mẽ nhất tại châu Á". Nhưng, sau hơn 8 năm bỏ bẵng thị trường đông dân nhất thế giới này (2,6 tỷ dân) để đến các vùng đất Ảrập như Iran, Iraq … Mỹ đã ít nhiều khiến các đồng minh trong khu vực cảm thấy hụt hẫng.
Trong khi đó, tại thời điểm khủng hoảng kinh tế đang tàn phá nhiều trung tâm quyền lực thế giới, tương quan lực lượng ở khu vực quan trọng này đang thay đổi nhanh chóng và nhiều nguồn lợi đã vượt khỏi tầm tay của Mỹ.
Về địa - chính trị và địa - kinh tế, châu Á - Thái Bình Dương tiếp giáp với nhiều đại dương, trong đó Thái Bình Dương là "cửa ngõ" nối nước Mỹ với thế giới. Hiện nay, dân số ở khu vực châu Á - Thái Bình Dương chiếm khoảng 1/2 dân số thế giới; là khu vực có trữ lượng dầu mỏ, khí đốt rất lớn và tập trung sự trỗi dậy của nhiều nền kinh tế.
Châu Á - Thái Bình Dương được Liên hợp quốc đánh giá là khu vực dẫn đầu thế giới về phục hồi kinh tế. Trong khi đó, vai trò của Mỹ tại đây lại đang dần giảm sút.
Rõ ràng, Mỹ không muốn mất vai trò người đứng đầu thực sự trong hợp tác tại châu Á - Thái Bình Dương, bất chấp sự không ổn định hiện nay của kinh tế Mỹ. Đưa ra một chính sách thương mại mới với dấu hiệu hướng về châu Á như một sáng kiến thúc đẩy quan hệ đối tác xuyên Thái Bình Dương là một bước đi để Nhà Trắng chuẩn bị cho APEC 2011 tại Mỹ.
Mỹ cam kết theo đuổi TPP như một mũi tên trúng 2 đích. Một mặt, nó sẽ giúp Mỹ lấy lại các đồng minh trong khu vực, qua đó dọn đường cho sự trở lại của Mỹ trong tương lai. Mặt khác, nó sẽ giải quyết phần nào những khó khăn nội tại của kinh tế Mỹ trong tương lai gần. Đối tác xuyên Thái Bình Dương là một thỏa thuận đáp ứng được các yêu cầu như vậy.
Thực tế thời gian qua, Mỹ chủ yếu tập trung tiếp cận với khu vực Đông Bắc Á bao gồm Nhật Bản, Trung Quốc, Hàn Quốc, Ấn Độ - các nền kinh tế phát triển và mới nổi. Tuy nhiên, một chiến lược toàn diện của Mỹ đối với châu Á sẽ là không toàn diện nếu thiếu ASEAN gồm 10 quốc gia Đông Nam Á với tổng dân số hơn 500 triệu người, tổng GDP toàn khu vực đạt khoảng 1.300 tỉ USD, đặc biệt trong bối cảnh ASEAN đang xây dựng cộng đồng ASEAN dựa trên 3 trụ cột: Kinh tế, Chính trị an ninh và Văn hoá - xã hội.
Trong lĩnh vực đầu tư và thương mại, ASEAN hiện được coi là trung tâm của dòng dịch chuyển thương mại tự do toàn cầu khi chiếm đến 1/3 tổng số các nền kinh tế thành viên của APEC và cũng là nơi các quốc gia quan trọng nhất ở Châu Á - Thái Bình Dương gặp gỡ và cạnh tranh.
Bởi vậy, Mỹ quyết định là người chơi chính trong TPP, bản thân Mỹ nhận thấy: (1) Liên minh châu Âu và Hàn Quốc ký thỏa thuận tự do thương mại. Sự kiện này có tính "kích động" mạnh mẽ rằng Washington phải có cách tiếp cận chủ động hơn trong thương mại đối với châu Á, nếu không sẽ là quá muộn và để mất đi nhiều lợi ích và ảnh hưởng; (2) Các tổ chức kinh tế châu Á như ASEAN+3 hay ASEAN+7 bắt đầu nở rộ.
Nếu 10 quốc gia Đông Nam Á trong ASEAN có thể kết hợp tốt trong ASEAN+3 gồm Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc hay ASEAN+6 thêm Australia, New Zealand và Ấn Độ, thì Mỹ có nguy cơ rất lớn phải đứng ngoài rìa thị trường châu Á về nhiều phương diện.
Ý tưởng thành lập Cộng đồng Đông Á của Nhật Bản hay Cộng đồng Thái Bình Dương của Australia lại càng khiến Mỹ có cảm giác là kẻ ngoài cuộc hơn; (3) TPP cho phép Mỹ góp mặt nền kinh tế châu Á theo cách tốt hơn mà tất cả những lựa chọn khác không thể.
Thứ hai, nền tảng để tiến tới một khu vực thương mại tự do toàn châu Á
Việc hoàn tất hiệp định này sẽ là nền tảng để tiến tới một khu vực thương mại tự do cho toàn khu vực châu Á – Thái Bình Dương (FTAAP).
FTAAP đã được phía Mỹ nêu ra từ APEC 2006 tại Hà Nội. Tất cả tiến trình này còn được coi là một sức ép lên các đối tác lớn khác trong việc thúc đẩy vòng đàm phán Doha, trong khuôn khổ WTO, hiện đang lâm vào bế tắc.
Sự tham gia của Mỹ được coi là quyết định đối với tiền đồ của TPSEP mở rộng này. Đồng thời, thông qua TPP, Mỹ sẽ chuyển tải một tín hiệu mạnh mẽ cho các đối tác thương mại của Mỹ rằng Mỹ sẽ tiếp tục thúc đẩy các quan hệ kinh tế thương mại với các quốc gia khác, ngay cả trong trường hợp vòng đàm phán Doha không kết thúc thành công trong tương lai gần.
Về phía Mỹ, tham gia TPP là nhằm thúc đẩy xuất khẩu, và, qua đó, tạo thêm việc làm cho người lao động Mỹ. Đầu năm 2010, Tổng thống Obama đã đặt ra một mục tiêu đầy tham vọng là đưa lượng hàng xuất khẩu của Mỹ lên gấp đôi trong vòng 5 năm tới nhằm tạo ra thêm 2 triệu việc làm cho người Mỹ vào lúc tỷ lệ thất nghiệp đã xấp xỉ hai con số.
Hiệp định TPP sẽ là động lực cho “một hiệp định thương mại khu vực của thế kỷ 21 với tiêu chuẩn cao và tầm bao quát rộng”, có khả năng sẽ giúp hiện thực hóa mục tiêu trên.
Các quan chức Mỹ cũng kỳ vọng hiệp định TPP sẽ thu hút sự tham gia của một số nền kinh tế mạnh khác như Canada, Nhật Bản, Mexico, Hàn Quốc và Malaysia. Khi đó, TPP có thể đóng vai trò như là nền tảng cho một khu vực thương mại tự do trên khắp Thái Bình Dương.
Nếu đàm phán thành công, TPP có khả năng gây ra một sự cơ cấu lại hàng loạt liên minh thương mại châu Á theo một cách thức đáp ứng những mục tiêu quan trọng và được Mỹ duy trì từ lâu nay.
TPP có thể mang lại một cách thức để vượt qua thế bế tắc toàn cầu giữa những quốc gia đang tìm kiếm sự hội nhập sâu rộng hơn và những nước chống lại những cam kết trên phạm vi rộng như vậy.
TPP cũng có thể là một mô hình cho chủ nghĩa khu vực mở sẽ giải quyết những lo ngại về việc thế giới bị chia ra thành những khối thương mại riêng biệt.
Thứ ba, kiềm chế, cạnh tranh ảnh hưởng với Trung Quốc
Trước đây, trong năm cầm quyền cuối cùng, Chính quyền Bush đã đồng ý mở các cuộc đàm phán về việc tham gia TPP và sau một năm trì hoãn, trong chuyến thăm của Tổng thống tới châu Á vào tháng 11/2008, Chính quyền Bush đã công bố cũng sẽ "can dự" vào các cuộc đàm phán này với "mục tiêu định hình" một thoả thuận khu vực.
Nhưng Đương kim tổng thống Mỹ Obama đã đối đầu với những chia rẽ sâu sắc trong Đảng Dân chủ về chính sách thương mại và một chương trình nghị sự trong nước rộng lớn và khó giải quyết, vốn tiêu tốn đáng kể các nguồn lực của chính phủ.
Tuy nhiên, những diễn tiến và các xu hướng gần đây tại châu Á có thể báo trước một bước tiến trong việc thúc đẩy chủ nghĩa khu vực châu Á, đồng thời làm tăng thêm nguy cơ Mỹ bị gạt ra rìa, với một sự phân biệt đối xử đáng kể về kinh tế đối với các ngành nghề cũng như người nông dân và công nhân Mỹ. Năm 2009, nổi bật lên là sự cạnh tranh giữa một cơ chế xuyên Thái Bình Dương với tương lai nội bộ khu vực châu Á.
Thủ tướng Australia Kevin Rudd đã thúc đẩy mạnh mẽ cho việc triển khai sáng kiến thành lập Cộng đồng châu Á-Thái Bình Dương, trong đó bao gồm cả Mỹ và Ấn Độ. Ngược lại, Thủ tướng Nhật Bản Yukio Hatoyama đã khiến Mỹ và các đồng minh ở Đông Á sửng sốt khi đưa ra đề xuất thành lập một Cộng đồng Đông Á với quy mô nhỏ hơn, trong đó hoàn toàn loại bỏ Mỹ.
Nó cũng phản ánh thực tế của một “chủ nghĩa khu vực châu Á”. Rõ ràng, đó chính là sức ép liên tục và dai dẳng từ phía Bắc Kinh về việc xây dựng một cơ cấu thể chế thuần tuý châu Á mà Trung Quốc có thể đóng một vai trò áp đảo.
Trên thực tế, cuộc vận động này bắt đầu từ gần một thập kỷ trước đây khi Trung Quốc ngay lập tức tận dụng việc trở thành thành viên của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) để đưa ra một đề xuất rất hấp dẫn (Trung Quốc đồng ý cắt giảm các khoản thuế nông nghiệp ngay lập tức) về một hiệp định thương mại tự do với Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (CAFTA).
Sau đó, ngày 1/1/2010 vừa qua, với một sự phô trương ầm ĩ trên các phương tiện thông tin đại chúng của Trung Quốc, rằng Trung Quốc và mười nước thành viên ASEAN đã hoàn tất CAFTA, tuyên bố là "khu vực thương mại tự do lớn nhất thế giới" (tuy nhiên đó mới chỉ xét về quy mô dân số chứ không phải là hoạt động kinh tế).
Các chuyên gia phân tích của Trung Quốc cũng đã lớn tiếng cho rằng "cuộc khủng hoảng tài chính đã đập tan sự thống trị của Mỹ trong nền kinh tế thế giới, và các nước châu Á cần tận dụng tốt cơ hội tuyệt vời này để được giải phóng khỏi chủ nghĩa thực dân mới trong lĩnh vực kinh tế".
Những động thái ngày càng mạnh bạo của Trung Quốc đã làm gia tăng yêu cầu khẩn cấp đối với Chính quyền Obama trong việc thúc đẩy mục tiêu chiến lược là khẳng định vai trò của Mỹ trong cấu trúc kinh tế non trẻ tại châu Á.
TPP sẽ là đường dẫn cho sự tham gia nhiều hơn của Mỹ tại khu vực đồng thời Mỹ cũng đang cố gắng thay đổi các thể thức thương mại theo cách "vạch một đường phân chia xuống Thái Bình Dương".
Bản thân Mỹ cũng đang gặp nhiều thuận lợi trong đàm phán tham gia TPP: (1) Mỹ đã đàm phán Hiệp định thương mại với hai thành viên TPP hàng đầu là Chile, Singapore.
(2) Bản thân TPP đã là một FTA rất toàn diện, được xây dựng theo mô hình FTA "tiêu chuẩn vàng" của Mỹ, trong đó bao gồm gần như tự do buôn bán hàng hoá hoàn toàn trong một thời gian ngắn, cộng với những tiến bộ đáng kể trong những quy định về dịch vụ, đầu tư, y tế và an toàn, sự cạnh tranh, chính sách mua sắm của chính phủ và giải quyết tranh chấp.
(3) TPP bao gồm những điều khoản rõ ràng cho việc mở rộng kết nạp các thành viên mới tại khu vực châu Á và có thể đóng vai trò nền tảng cho chủ nghĩa khu vực xuyên Thái Bình Dương, được xây dựng dựa trên cơ chế hiện nay là Diễn đàn Kinh tế châu Á-Thái Bình Dương (APEC).
Như vậy, nếu Mỹ không can dự nhiều hơn ở châu Á, thông qua việc tái đảm nhiệm vai trò lãnh đạo APEC và những thể chế xuyên Thái Bình Dương khác, Trung Quốc chắc chắn sẽ nổi lên để làm bá chủ khu vực, điều sẽ gây phương hại cho lợi ích quốc gia của Mỹ và phần còn lại của châu Á.
Kết quả là, Mỹ phải quyết định đẩy mạnh đàm phán trong TPP mặc dù các cuộc đàm phán này sẽ không hề dễ dàng. Obama phải thuyết phục dân chúng và quốc hội cho phép các nước tiếp cận thị trường nhiều hơn và hợp lý hóa các quy định hiện tại về thương mại.
Mỹ sẽ không thể phỉnh phờ các đối tác TPP chấp nhận các điều mặc cả về một số khoản này hay khoản kia, như lao động hay các quy định về môi trường. Và cuối cùng, Mỹ sẽ phải đưa ra gói các điều kiện đủ hấp dẫn để khuyến khích các nước khác tham gia các cuộc đàm phán sau này, bởi nếu TPP chỉ bao gồm 8 nước như hiện tại thì nó sẽ không dẫn tới sự thay đổi đáng kể trong cấu trúc kinh tế châu Á Thái Bình Dương mà những người ủng hộ muốn đạt được.
Việc theo đuổi TPP sẽ là con đường ngắn nhất đưa Mỹ trở lại khu vực này và cũng là nhân tố quan trọng giúp đẩy nhanh xu thế xuất khẩu hàng hoá của Mỹ sang thị trường khu vực này. TPP cũng mở ra triển vọng phát triển một mô hình mới cho các cuộc đàm phán thương mại của Mỹ và hướng tiếp cận mới đối với khu vực.
Với Mỹ, TPP sẽ là những viên gạch nền, là hạt nhân cho một khu vực thương mại châu Á - Thái Bình Dương bao gồm cả Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc cũng như các nước chủ chốt khác trong ASEAN, phục vụ lợi ích thực tế và lâu dài của Mỹ đối với châu Á, và trên hết là tăng cường địa vị, vai trò của Mỹ tại khu vực này.
Bình Nguyên - Lê Dũng (Theo CSIS)